← Blog
17 min read

Game rèn luyện trí nhớ cho người lớn: Vừa chơi vừa giữ đầu óc minh mẫn

Một người lớn ngả lưng trên ghế sofa, mỉm cười tập trung chơi game rèn trí nhớ dạng lưới ô vuông trên điện thoại

Một hình mẫu chợt hiện trên màn hình, bạn ghi nhớ trong tích tắc, rồi tái hiện lại từ trí nhớ. Chính cái khoảnh khắc "à, mình nhớ ra rồi" nho nhỏ ấy lại là lý do khiến game rèn luyện trí nhớ cho người lớn trở thành thói quen hằng ngày được nhiều người yêu thích. Chúng nhanh, chúng đã tay, và chúng biến vài phút rảnh thành thứ gì đó có ích thay vì để trôi qua vô nghĩa.

Bài viết này nói thẳng về game luyện trí não cho người lớn: chúng là gì, những thể loại đáng thử nhất, chúng thực sự cải thiện điều gì (và không cải thiện điều gì), cùng cách phân biệt một app tử tế với một app chỉ giỏi tô vẽ bằng mấy lời lẽ "nghe có vẻ khoa học" để dụ bạn móc ví. Chúng tôi sẽ giữ mọi điều sát với thực tế — đây là trò chơi giúp cải thiện trí nhớ và sự tập trung, chứ không phải con đường tắt để nâng chỉ số IQ — rồi gợi ý cho bạn một lựa chọn nhẹ nhàng, không tính giờ để bắt đầu ngay hôm nay.

Game rèn trí nhớ là gì — và vì sao người lớn lại chơi chúng

Game rèn trí nhớ là bất kỳ bài tập ngắn nào yêu cầu bạn tiếp nhận một mẩu thông tin, giữ nó trong giây lát, rồi tái hiện hoặc hành động dựa trên nó. Lật thẻ tìm cặp giống nhau, một lưới ô sáng lên theo trình tự, một dãy số bạn phải đọc lại — về bản chất, tất cả đều vận hành giống nhau. Bạn mã hóa một thứ gì đó, giữ nó trong trí nhớ làm việc, rồi truy xuất lại. Làm như vậy vài lần là bạn đang luyện đúng cái vòng lặp mà bộ não chạy suốt cả ngày.

Người lớn tìm đến những trò này vì ba lý do:

Mục tiêu không phải là "ép" bộ não chạy hết công suất, mà là dựng nên một nghi thức nhỏ, lặp lại được và bạn thật lòng mong đợi — đồng thời giữ cho những công cụ tinh thần thường nhật mà bạn vẫn dựa vào luôn vận hành trơn tru. Nếu bạn muốn hiểu cơ sở khoa học của khía cạnh đời thường này, bài viết của chúng tôi về cách cải thiện trí nhớ làm việc đào sâu vào chính kỹ năng mà các trò này dựa vào.

Các thể loại game rèn trí nhớ chính (kèm ví dụ)

Trí nhớ không phải là một thứ đơn nhất, nên game rèn trí nhớ hay cũng có nhiều dạng. Trộn lẫn các thể loại giúp việc luyện tập luôn thú vị và tránh được tình trạng bạn cứ cắm đầu vào một kỹ năng hẹp mà bỏ quên những cái còn lại.

Game tìm cặp và tập trung ghi nhớ

Kinh điển nhất. Một lưới thẻ hay ô úp mặt xuống; mỗi lượt bạn lật hai cái và tìm những cặp khớp nhau. Concentration (trò bài tìm cặp), các app ghép đôi và những bảng ghép emoji đều thuộc nhóm này. Chúng rèn trí nhớ nhận diện hình ảnh cùng sự kiên nhẫn để dựng trong đầu một tấm bản đồ về vị trí của mọi thứ — nhẹ nhàng, dễ tha thứ cho lỗi sai, lại thư giãn đến lạ, và là điểm khởi đầu tuyệt vời nếu từ thuở bé đến giờ bạn chưa chơi lại thứ gì kiểu này.

Game nhớ trình tự và mẫu hình

Ở đây bạn theo dõi một thứ diễn ra theo trình tự — một con đường sáng dần qua các ô trong lưới, một chuỗi hình khối hay âm thanh — rồi tái hiện lại. Mấy món đồ chơi điện tử "nhại lại theo mẫu" ngày xưa chính là tổ tiên của thể loại này. Chúng tập trung vào trí nhớ trình tự và trí nhớ thị giác - không gian: không chỉ là bạn thấy gì, mà còn theo thứ tự nào và ở đâu. Lần ngược một lộ trình qua lưới ô là bài tập đặc biệt tốt cho trí nhớ không gian.

Game luyện trí nhớ làm việc kiểu n-back

N-back là game luyện trí nhớ làm việc được nghiên cứu nhiều nhất từ trước đến nay. Một dòng các mục lần lượt trôi qua, và bạn phải đánh dấu mỗi khi mục hiện tại trùng với mục cách đó n bước — tức là bạn phải giữ trong đầu một "cửa sổ trượt" gồm những mục gần nhất rồi liên tục cập nhật nó. Đây cũng là một phép thử thực tế hữu ích: luyện n-back chắc chắn giúp bạn giỏi hơn ở chính n-back và những bài tập sát sườn, nhưng gần như chẳng có bằng chứng nào cho thấy nó khiến bạn "thông minh" hơn một cách toàn diện. Nói cách khác, nó đáng chơi — miễn là bạn giữ kỳ vọng ở mức thực tế.

Game với con số và từ ngữ

Đọc lại một dãy số (xuôi, hoặc khó hơn là đọc ngược), nhẩm giữ một tổng đang cộng dồn trong đầu, hay nhớ lại một danh sách từ — tất cả đều thuộc nhóm này. Game trí nhớ với con số ăn khớp rất đẹp với tính nhẩm; nếu bạn mê thể loại này, hẳn bạn cũng sẽ thích bài mẹo tính nhẩm nhanh của chúng tôi, bởi cả hai đều dùng chung một "tờ giấy nháp" trong đầu để xoay xở với con số. Game nhớ từ thì khai thác mảng trí nhớ ngôn ngữ và phối hợp ăn ý với những phương pháp ghi nhớ kinh điển như chia nhóm (chunking) và mẹo gợi nhớ (mnemonic).

Game đa nhiệm

Thể loại khó nhằn nhất: làm hai việc cùng lúc, chẳng hạn vừa dõi theo một mục tiêu di chuyển vừa phải nhớ một chuỗi, hoặc bị đổi luật chơi ngay giữa chừng. Chúng vắt kiệt khả năng phân chia sự chú ý và tính linh hoạt nhận thức — sự nhanh nhạy để đổi chiến thuật mà không bị "đứng hình". Chúng đòi hỏi cao, nên tốt nhất chỉ thêm vào khi bạn đã thấy thoải mái với những thể loại đơn giản hơn.

Game rèn trí nhớ thực sự cải thiện điều gì

Đây là phần mà hầu hết quảng cáo bỏ qua.

Điều có cơ sở vững chắc — chuyển giao gần. Luyện một game trí nhớ giúp bạn giỏi hơn ở chính game đó và ở những kỹ năng sát sườn: đúng cái loại nhớ lại, chú ý hay tốc độ xử lý mà nó rèn. Giới khoa học gọi đây là chuyển giao gần (near transfer), và nó có thật. Bạn luyện nhớ mẫu hình trên lưới thì khả năng nhớ mẫu hình trên lưới sẽ tiến bộ, kéo theo cả những bài tập thị giác - không gian tương tự.

Điều không có cơ sở — chuyển giao xa. Bước nhảy từ "giỏi hơn ở game" sang "thông minh hơn về tổng thể, nhớ tốt hơn về mọi thứ, IQ cao hơn" được gọi là chuyển giao xa (far transfer), và bằng chứng cho nó thì rất mong manh. Như Mayo Clinic lưu ý, các app luyện trí não có thể mài giũa đúng những kỹ năng mà chúng nhắm tới, nhưng chưa hề được chứng minh là làm tăng trí thông minh chung hay ngăn được suy giảm nhận thức. Vậy nên không một game hay app nào được phép hứa hẹn biến bạn thành người thông minh hơn về mọi mặt. Chúng tôi mổ xẻ kỹ hơn các nghiên cứu trong bài game luyện trí não có thực sự hiệu quả không?.

Bản thân thói quen mới là lợi ích ẩn giấu. Ngoài kỹ năng được rèn, chính cái nghi thức đều đặn ấy mới đáng giá. Vài phút luyện tập tập trung, không bị xao nhãng, tự thân nó đã là một cách rèn sự chú ý, lại là lựa chọn mặc định lành mạnh hơn nhiều so với việc lướt điện thoại một cách vô thức.

Đôi lời thận trọng về trí nhớ, tuổi tác và chứng sa sút trí tuệ

Nếu bạn chơi để giữ gìn đầu óc khi về già, hãy bắt đầu bằng tin vui: cho tinh thần được vận động là điều tốt, và có bằng chứng cho thấy việc rèn luyện nhận thức bền bỉ có thể hỗ trợ một số kỹ năng nhận thức cụ thể ở người lớn tuổi khỏe mạnh. Nhưng cần rạch ròi về giới hạn của nó. Game rèn trí nhớ chưa được chứng minh là ngăn ngừa, làm chậm hay điều trị chứng sa sút trí tuệ — Alzheimer's Society nói rất rõ về điểm này. Những yếu tố quan trọng nhất cho sức khỏe não bộ về lâu dài lại là những thứ rất đời thường: ngủ đủ giấc, vận động đều đặn, ăn uống lành mạnh và duy trì kết nối xã hội.

Hãy xem game rèn trí nhớ như một thú vui có thể hỗ trợ vài kỹ năng cụ thể trong bức tranh lớn hơn ấy — chứ không phải một phương thuốc hay một lời bảo đảm. Bài viết này mang tính thông tin tổng quát, không phải lời khuyên y khoa; nếu bạn thực sự lo lắng về trí nhớ của mình, hãy trao đổi với bác sĩ. (Để có góc nhìn riêng cho từng độ tuổi, hãy xem bài viết bạn đồng hành của chúng tôi về game luyện trí não cho người cao tuổi.)

Cách chọn game rèn trí nhớ tốt cho người lớn

Một khi đã gạt bỏ những lời thổi phồng, bạn sẽ dễ dàng nhận ra đâu là một game trí nhớ thật sự tốt. Hãy tìm những đặc điểm sau:

Để hiểu thêm về cách xây dựng sự tập trung — thứ giúp tất cả những điều trên trở nên bền vững — bài cách cải thiện sự tập trung khi học là một bài đọc tiếp theo rất thiết thực.

QZBrain đứng ở đâu trong bức tranh này

Nếu danh sách tiêu chí trên nghe có vẻ là một đòi hỏi quá khắt khe, thì QZBrain là một app luyện trí não miễn phí được dựng nên để đáp ứng đúng những tiêu chí đó. Do Flashcards World SL phát triển, app chạy trên iPhone, iPad, Android và cả nền web, được thiết kế xoay quanh đúng kiểu luyện tập nhẹ nhàng, lặp lại được mà bài viết này khuyên dùng.

Các game trí nhớ của app đều không tính giờ, nên bạn chơi theo nhịp của riêng mình, chẳng có chiếc đồng hồ nào dí sau lưng — một lựa chọn có chủ đích giúp app trở nên gần gũi với người lớn tuổi và bất cứ ai thấy các bài kiểm tra tính giờ gây căng thẳng. Vài cái tên nổi bật:

Thay vì bắt bạn tự loay hoay dựng thói quen, QZBrain mang đến Daily Workout (Bài tập mỗi ngày) chỉ với một chạm: một phiên gồm năm game, kéo dài khoảng năm phút, không lặp lại, ở mức độ khó bạn chọn. Hết phiên là xong — không có dòng tin vô tận nào níu bạn quay lại. Mỗi phiên được tổng kết thành một điểm NeuroIndex duy nhất (từ 100 đến 999, gộp từ tốc độ, độ chính xác, sự ổn định và cấp độ của bạn), nhờ vậy bạn theo dõi được tiến bộ qua thời gian mà không phải lội qua đống số liệu thô. App chạy hoàn toàn ngoại tuyến, nhà phát triển không thu thập dữ liệu, và được xếp hạng phù hợp với mọi lứa tuổi từ 4+.

Câu hỏi thường gặp

Game rèn trí nhớ có cải thiện trí nhớ không?

Chúng cải thiện đúng những kỹ năng mà chúng rèn cùng các kỹ năng sát sườn (chuyển giao gần), đồng thời gây dựng một thói quen hằng ngày hữu ích. Cái chúng không làm được là nâng IQ hay mài sắc trí nhớ của bạn trên mọi mặt (chuyển giao xa) — xem phần phía trên để có bức tranh đầy đủ.

Đâu là game rèn trí nhớ tốt nhất cho người lớn?

Game tốt nhất là game mà bạn thật sự chịu chơi đều. Hãy tìm độ khó tự điều chỉnh, sự đa dạng giữa các kiểu trí nhớ, cảm giác chơi thú vị, không nhồi quảng cáo, và lý tưởng nhất là chơi không tính giờ, ngoại tuyến. Một app đơn giản, nhẹ nhàng như QZBrain — với những game như Matrix Recall và Reverse Recall cùng Daily Workout năm phút — đáp ứng được các tiêu chí đó với phần lớn mọi người.

Tôi nên chơi game rèn trí nhớ thường xuyên đến mức nào?

Ngắn mà đều ăn đứt dài mà thưa thớt. Một quãng năm đến mười lăm phút tập trung vào hầu hết các ngày là quá đủ, và một thói quen hằng ngày thì dễ duy trì hơn một buổi "cày" marathon mỗi tuần. Cốt lõi là luyện tập đều đặn, có chủ đích — chứ không phải vắt kiệt sức trong một lần ngồi.

Game rèn trí nhớ có tốt cho người cao tuổi không?

Chúng có thể là một thú vui có khả năng hỗ trợ vài kỹ năng nhận thức cụ thể, và cho tinh thần được vận động là một trong nhiều thói quen lành mạnh nên có. Nhưng chúng chưa được chứng minh là ngăn ngừa hay điều trị chứng sa sút trí tuệ, và các yếu tố lối sống — giấc ngủ, vận động, ăn uống và giao tiếp xã hội — mới là điều quan trọng nhất cho sức khỏe não bộ. Hãy tận hưởng chúng như một phần của bức tranh lớn, và hãy trao đổi với bác sĩ về bất kỳ lo ngại thực sự nào liên quan đến trí nhớ.

Tôi có cần trả tiền để có một game rèn trí nhớ tốt không?

Hoàn toàn không. Có rất nhiều lựa chọn chất lượng mà lại miễn phí. Chẳng hạn QZBrain, miễn phí tải về và chơi, kèm một bản nâng cấp tùy chọn là QZBrain Plus dành cho những ai muốn đi sâu hơn — nhưng phần luyện tập hằng ngày cốt lõi thì chẳng tốn một đồng.

Game tính giờ hay không tính giờ thì tốt hơn?

Còn tùy vào điều bạn muốn rèn. Game tính giờ bổ sung yếu tố tốc độ và áp lực; game không tính giờ cho phép bạn dồn toàn lực vào việc nhớ lại mà không có chiếc đồng hồ nào làm bạn căng thẳng. Nếu các bài kiểm tra tính giờ khiến bạn lo âu, game rèn trí nhớ không tính giờ là điểm khởi đầu thân thiện hơn.

Bắt đầu thói quen rèn trí nhớ 5 phút ngay hôm nay

Phần thưởng thật sự của game rèn trí nhớ cho người lớn không phải là một cuộc lột xác ngoạn mục — mà là một nghi thức nhỏ, thú vị, giúp khả năng nhớ lại và sự chú ý của bạn luôn ở phong độ tốt. Hãy chọn thứ gì đó vui, biết tự điều chỉnh và không nhồi nhét rác, chơi nó vào hầu hết các ngày, rồi để thói quen lo nốt phần còn lại.

Nếu bạn muốn một chốn nhẹ nhàng để bắt đầu, QZBrain mang đến những game trí nhớ không tính giờ và một Daily Workout năm phút chỉ với một chạm, miễn phí trên mọi thiết bị. Hãy bắt đầu ngay hôm nay trên iPhone và iPad, Android, hay nền web — rồi ngắm điểm NeuroIndex của bạn nhích lên từng phiên ngắn một.