← Blog
16 min read

Game luyện trí não có thực sự hiệu quả không? Khoa học nói gì

Một người đang chơi game luyện trí não dạng lưới ghi nhớ trên điện thoại, bên cạnh là biểu đồ tiến độ

Game luyện trí não có hiệu quả không? Câu trả lời thành thật là vừa có, vừa không, và chính chỗ khác biệt đó mới đáng để bàn. Có, chúng chắc chắn giúp bạn giỏi hơn ở đúng những kỹ năng bạn luyện, và đây thực sự là một cách hay để xây dựng một thói quen nhẹ nhàng mỗi ngày. Không, chúng sẽ không nâng IQ của bạn hay khiến bạn thông minh hơn ở mọi mặt trong cuộc sống. Khoảng cách đó — giữa những gì các ứng dụng này làm được và những gì một số nơi quảng cáo — chính là nơi sinh ra mọi hiểu lầm.

Trước hết, cần làm rõ "hiệu quả" nghĩa là gì. Khi hỏi liệu các ứng dụng luyện trí não có tác dụng không, đa số mọi người đang hình dung đến một bước nhảy vọt về trí thông minh tổng quát. Còn khoa học lại chỉ tới một thứ hẹp hơn nhưng thiết thực hơn. Bài viết này sẽ điểm qua những gì nghiên cứu thực sự cho thấy, game trí não thật sự tốt cho việc gì, và làm sao để khai thác giá trị thật từ chúng mà không bị cuốn theo những lời thổi phồng.

"Hiệu quả" thực sự nghĩa là gì: chuyển giao gần và chuyển giao xa

Toàn bộ cuộc tranh luận xoay quanh một khái niệm trong tâm lý học nhận thức: sự chuyển giao (transfer). Khi bạn luyện một kỹ năng, thành quả lan tỏa được tới đâu? Các nhà nghiên cứu chia nó thành hai loại.

Một phép so sánh dễ hình dung: tập gập tay (bicep curl) làm cơ tay khỏe hơn (chuyển giao gần), nhưng không vì thế mà bạn bơi giỏi hơn hay chạy nhanh hơn (chuyển giao xa). Game trí não cũng vậy. Chúng rèn khỏe những "bó cơ tinh thần" cụ thể, chứ không nâng cấp toàn bộ hệ thống.

Hãy ghi nhớ kỹ sự phân biệt này. Gần như mọi lời quảng cáo gây hiểu lầm về luyện trí não đều xuất phát từ việc lẳng lặng đánh tráo chuyển giao gần thành chuyển giao xa — cho bạn thấy tiến bộ thật trên game rồi ngầm gợi ý rằng nó sẽ lan ra cả khối óc của bạn.

Game luyện trí não có hiệu quả không? Nghiên cứu nói gì

Đây là chỗ then chốt, bởi quảng cáo và bằng chứng không phải lúc nào cũng khớp nhau.

Suốt nhiều năm, một số công ty luyện trí não đã quảng cáo những lợi ích rộng khắp — đầu óc minh mẫn hơn, trí nhớ trong sinh hoạt thường ngày tốt hơn, thậm chí ngăn ngừa được suy giảm nhận thức. Giới khoa học đã phản bác mạnh mẽ. Trong một tuyên bố đồng thuận được trích dẫn rộng rãi năm 2014, một nhóm lớn các nhà khoa học nhận thức và thần kinh học kết luận rằng có rất ít bằng chứng cho thấy chơi game trí não cải thiện được các năng lực nhận thức nền tảng hay hiệu suất trong đời sống hằng ngày. Một bài tổng quan năm 2017 của Viện Hàn lâm Khoa học, Kỹ thuật và Y học Quốc gia (Hoa Kỳ) đưa ra phán quyết thận trọng tương tự: tác động mạnh nhất và nhất quán nhất của luyện trí não là bạn giỏi hơn ở chính những bài tập đã luyện, còn bằng chứng về sự chuyển giao có ý nghĩa ra ngoài phạm vi đó thì rất hạn chế.

Các nguồn y khoa cũng nói cùng một điều. Quan điểm của Mayo Clinic mang tính cân nhắc chứ không phải bác bỏ hoàn toàn: các ứng dụng luyện trí não có thể thú vị và có thể giúp bạn mài giũa một kỹ năng cụ thể, nhưng tuyên bố rằng chúng nâng tầm trí lực tổng thể hay phòng chống sa sút trí tuệ thì không có bằng chứng vững chắc nào hậu thuẫn (Mayo Clinic). Và khi các nhà nghiên cứu gộp nhiều công trình lại trong những phân tích tổng hợp (meta-analysis), khuôn mẫu vẫn lặp lại: thành quả luyện tập là có thật, nhưng thường chỉ loanh quanh gần với bài tập gốc, và càng đi xa khỏi nó thì lợi ích càng nhạt dần.

Tóm gọn một cách công bằng thì như sau:

Nhưng đó không phải lý do để gạch bỏ game trí não. Đó là lý do để dùng chúng đúng với những gì chúng thực sự mang lại.

Game trí não thật sự tốt cho việc gì

Một khi bạn buông bỏ ảo tưởng về IQ, một danh sách rõ ràng các lợi ích thực sẽ hiện ra. Không lợi ích nào trong số này cần đến chuyển giao xa thì mới đáng giá.

1. Bạn giỏi hơn ở đúng những kỹ năng đã luyện

Đây là điểm nổi bật nhất. Luyện giữ các chuỗi thông tin trong đầu, gợi nhớ lại mẫu hình, hay làm tính nhẩm nhanh — bạn sẽ thực sự giỏi hơn ở những việc đó, và chúng có chỗ dùng trong đời thực. Tính nhẩm nhanh hơn sẽ có ích khi bạn chia tiền hóa đơn hay kiểm tra tiền thừa; trí nhớ ngắn hạn tốt hơn giúp bạn nhớ một số điện thoại hoặc làm theo các chỉ dẫn nhiều bước. Thành quả mang tính cụ thể, nhưng cụ thể vẫn là hữu ích.

2. Chúng giúp xây thói quen mỗi ngày

Một phiên chơi ngắn, có điểm kết thúc là một trong những thói quen dễ duy trì nhất. Năm phút đủ nhỏ để nhét vừa vào lúc di chuyển hay giờ giải lao uống cà phê, và một điểm dừng rõ ràng nghĩa là bạn không phải vật lộn với một dòng nội dung trôi vô tận. Với nhiều người, chính cái nếp đều đặn ấy còn quý hơn bất kỳ game riêng lẻ nào bên trong nó.

3. Một lựa chọn nhẹ nhàng hơn so với lướt điện thoại

Cầm điện thoại lên trong một khoảnh khắc rảnh rỗi, thứ mặc định hiện ra là một dòng tin vô tận được thiết kế để giữ bạn ở lại càng lâu càng tốt. Một game trí não có điểm kết thúc là một sự thay thế nhỏ, nhẹ nhàng hơn: vài phút tập trung, một điểm dừng rõ ràng, rồi bạn đặt điện thoại xuống. Cùng một khoảnh khắc rảnh, nhưng kết quả êm dịu hơn nhiều.

4. Động lực và phản hồi về tiến độ

Nhìn một con số tăng dần là cảm giác đã mắt, và chính sự hài lòng đó nuôi sống thói quen. Những ứng dụng tốt biến việc luyện tập thành tiến độ nhìn thấy được — điểm số, chuỗi ngày, xu hướng — để công sức bỏ ra có cảm giác đang đi đến đâu đó. Đây là động lực trung thực, không phải một cái "đồng hồ đo IQ" giấu kín.

5. Luyện tập không áp lực, đặc biệt với trẻ em

Với những người học còn nhỏ, các game không tính giờ là cách thân thiện để luyện trí nhớ và con số mà không vướng nỗi lo về một chiếc đồng hồ đang đếm ngược hay một bài kiểm tra chấm điểm. Không có hình phạt nào treo lơ lửng cho câu trả lời sai — chỉ là những lần lặp đều đặn, nhẹ nhàng, ít rủi ro. Kết hợp game trí não với những khoảng nghỉ cho não trong lớp học, bạn sẽ có một bài khởi động nhẹ, lặp lại được mà trẻ thực sự muốn quay lại.

Làm sao để game luyện trí não thực sự có ích cho bạn

Nếu bạn muốn game trí não làm được điều gì đó hữu ích thay vì chỉ giết thời gian, thì cách dùng quan trọng hơn dùng cái nào nhiều. Vài nguyên tắc bám sát bằng chứng:

  1. Đều đặn quan trọng hơn cường độ. Một phiên ngắn vào hầu hết các ngày hơn hẳn một cữ chơi dài rồi nghỉ cả tuần. Luyện kỹ năng thưởng cho sự lặp lại đều đặn, và thói quen được dựng nên nhờ chuyện ngày nào cũng có mặt, chứ không phải gắng sức một lần. Hãy gắn phiên chơi vào một việc bạn vốn đã làm — ly cà phê buổi sáng, lúc đi đường, hay ngay sau bữa tối.
  2. Đổi luân phiên các kỹ năng. Cày đi cày lại một game hẹp chủ yếu chỉ khiến bạn giỏi đúng game đó. Một hỗn hợp — trí nhớ, con số, sự chú ý — giúp việc luyện tập rộng hơn và ngăn bạn "lách luật" một khuôn mẫu duy nhất.
  3. Thấy vui mới là điều quan trọng. Game trí não tốt nhất là game mà ngày mai bạn còn muốn mở ra. Nếu nó giống như một việc vặt phải làm, bạn sẽ bỏ, mà một thói quen đã bỏ thì chẳng mang lại gì. Hãy chọn thứ bạn thấy thực sự vui.
  4. Giữ kỳ vọng thực tế. Hãy mong rằng mình sẽ giỏi hơn ở các game và ở đúng những kỹ năng chúng rèn. Đừng mong một chỉ số IQ mới. Kỳ vọng thực tế là thứ giữ cho bạn khỏi cảm giác bị lừa rồi bỏ cuộc.
  5. Kết hợp với những thứ quan trọng nhất. Đây là điểm quan trọng nhất trong cả danh sách. Giấc ngủ, vận động và kiểm soát căng thẳng có tác động đến khả năng nhận thức của bạn nhiều hơn bất kỳ ứng dụng nào, và riêng hoạt động thể chất thì có bằng chứng vững chắc về lợi ích cho sức khỏe não bộ. Game trí não là phần bổ sung dễ chịu cho một lối sống lành mạnh — chứ không phải thứ thay thế cho nó. Nếu mục tiêu thật sự của bạn là sự tập trung và khả năng nhớ trong đời thường, hãy rèn cả những điều nền tảng: xây trí nhớ làm việc bằng những chiến lược có chủ đích, và bảo vệ sự chú ý của bạn bằng những kỹ thuật tập trung khi học đã được kiểm chứng.

Làm được những điều đó, một game trí não mỗi ngày sẽ thôi đóng vai "thuốc trị bách bệnh" và trở về đúng bản chất của nó: một cách vui vẻ, ít tốn kém để luyện những kỹ năng hữu ích và giữ một thói quen đều đặn.

QZBrain nằm ở đâu trong bức tranh đó — một ví dụ thành thật

Nếu bạn muốn một ứng dụng luyện trí não thẳng thắn về tất cả những điều trên, QZBrain là một ví dụ công bằng để chỉ ra, chính vì nó không hứa hẹn quá lời. Ứng dụng này do Flashcards World SL phát triển và không đưa ra tuyên bố nào về IQ, cũng không có tuyên bố y khoa nào — nó được định vị là một cách nhanh gọn, ít áp lực để luyện trí nhớ và tính nhẩm mỗi ngày, đúng y như những gì khoa học nói game trí não giỏi làm.

Vài chi tiết khớp với các nguyên tắc nói trên:

Nói cách khác, đây đúng là kiểu công cụ mà bài viết này mô tả: hữu ích cho chuyển giao gần và xây thói quen, thành thật về phần còn lại. Để tìm hiểu sâu mọi thứ nó có, hãy xem hướng dẫn QZBrain đầy đủ.

Câu hỏi thường gặp

Game trí não có khiến bạn thông minh hơn không?

Không, theo nghĩa rộng mà phần lớn mọi người vẫn nghĩ. Game trí não giúp bạn giỏi hơn ở đúng những kỹ năng cụ thể bạn luyện, nhưng bằng chứng không ủng hộ việc nâng trí thông minh tổng quát hay IQ. Đó là luyện kỹ năng thực thụ, không phải một bản nâng cấp độ thông minh.

Các ứng dụng luyện trí não có thực sự hiệu quả không?

Còn tùy bạn đòi hỏi gì ở chúng. Chúng chắc chắn hiệu quả trong việc giúp bạn giỏi hơn ở những bài tập đã luyện và trong việc xây thói quen mỗi ngày. Chúng không đáng tin cậy trong việc nâng khả năng nhận thức tổng thể, ngăn ngừa sa sút trí tuệ, hay cải thiện kết quả học hành, làm việc trên mọi mặt.

Bao lâu thì tôi thấy kết quả?

Bạn thường sẽ nhận thấy mình giỏi hơn ở các game trong vòng vài ngày đến đôi tuần chơi đều đặn. Chỉ cần nhớ rằng sự tiến bộ ấy nằm ở những kỹ năng đã luyện, chứ không phải thước đo của trí thông minh trên diện rộng.

Game trí não có đáng không?

Nếu bạn coi chúng là một cách vui vẻ, ít tốn kém để luyện những kỹ năng hữu ích và giữ một thói quen đều đặn, thì có — nhất là khi đó là game miễn phí. Còn nếu bạn mong chúng thay thế cho giấc ngủ, vận động và việc học hành thực sự, thì không. Hãy đặt kỳ vọng thực tế, và chúng sẽ là một phần bổ sung dễ chịu, xứng đáng.

Game trí não có tốt hơn các game điện thoại khác không?

Với năm phút rảnh rỗi, một game trí não có điểm kết thúc là một lựa chọn nhẹ nhàng hơn và có mục đích hơn so với một dòng tin lướt vô tận. Nó không phải tự dưng ưu việt hơn mọi hình thức giải trí, nhưng nó cho bạn một điểm dừng rõ ràng và một chút luyện kỹ năng để bù lại.

Game trí não có giúp ích cho trẻ em không?

Chúng có thể mang lại sự luyện tập trí nhớ và kỹ năng số học không áp lực, không tính giờ, điều mà nhiều trẻ thấy thích hơn các bài luyện chấm điểm. Chúng phát huy tốt nhất khi đóng vai một phần bổ sung nhẹ nhàng cho giấc ngủ, vui chơi, đọc sách và việc học thật sự — chứ không thay thế bất kỳ điều nào trong số đó.

Cái gì giúp ích cho nhận thức nhiều hơn game trí não?

Những điều căn bản, hơn hẳn một khoảng cách lớn: ngủ đủ và đều, vận động thể chất thường xuyên, và kiểm soát căng thẳng. Game trí não là một sự bổ sung nhỏ, dễ chịu cho một lối sống lành mạnh, chứ không phải thứ đứng thay cho nó.

Tóm lại

Game luyện trí não có hiệu quả không? Có — để giỏi hơn ở những kỹ năng bạn luyện, để xây một thói quen nhẹ nhàng mỗi ngày, và để có năm phút có mục đích hơn là thêm một lần lướt vô định. Không — với bất kỳ lời hứa nào về IQ cao hơn, một đầu óc minh mẫn hơn trên diện rộng, hay khả năng phòng chống sa sút. Hãy dùng chúng với kỳ vọng thực tế, kết hợp với giấc ngủ, vận động và sự tập trung, và chúng sẽ xứng đáng với chỗ đứng của mình.

Nếu cách nhìn thành thật đó là điều bạn đang tìm, hãy thử QZBrain — miễn phí, ngoại tuyến, không thu thập dữ liệu và không có lời lẽ thổi phồng. Luyện trí nhớ và tính nhẩm trong khoảng năm phút mỗi ngày trên iPhone & iPad, Android, hoặc trên web, nhìn NeuroIndex của bạn leo dần, và hãy để nó đúng là chính nó: một thói quen tốt.