← บล็อก
4 min read

เกมฝึกความจำสำหรับผู้ใหญ่: วิธีสนุก ๆ ที่ช่วยให้สมองคมชัด

ผู้ใหญ่นั่งพักผ่อนบนโซฟา เล่นเกมฝึกความจำแบบตารางลายบนมือถือ พร้อมรอยยิ้มและสีหน้าจดจ่อ

ลายเส้นวาบขึ้นบนหน้าจอ คุณจ้องไว้ชั่วอึดใจ แล้วก็ดึงมันกลับมาจากความจำได้พอดิบพอดี ความรู้สึก "ได้แล้ว!" เล็ก ๆ ตรงนี้แหละคือเหตุผลที่ทำให้ เกมฝึกความจำสำหรับผู้ใหญ่ กลายเป็นกิจวัตรที่หลายคนติดใจ เพราะมันเล่นได้เร็ว ให้ความรู้สึกฟิน และเปลี่ยนเวลาว่างไม่กี่นาทีให้รู้สึกว่ามีประโยชน์ขึ้นมา แทนที่จะปล่อยผ่านไปเปล่า ๆ

บทความนี้จะพาไปรู้จัก เกมฝึกสมองสำหรับผู้ใหญ่ แบบตรงไปตรงมา ทั้งว่ามันคืออะไร มีประเภทหลัก ๆ อะไรบ้างที่น่าลอง ช่วยอะไรได้จริง (และอะไรที่ช่วยไม่ได้) รวมถึงวิธีแยกแอปดี ๆ ออกจากแอปที่เอาแค่ศัพท์วิทยาศาสตร์มาหลอกล่อ เราจะคุยกันแบบติดดินและไม่เกินจริง เพราะนี่คือ เกมที่ช่วยพัฒนาความจำ และทักษะการจดจ่อ ไม่ใช่ทางลัดสู่ไอคิวที่สูงขึ้น ปิดท้ายด้วยตัวเลือกที่เล่นแบบสบาย ๆ ไม่จับเวลา ให้คุณลงมือได้ตั้งแต่วันนี้

เกมฝึกความจำคืออะไร และทำไมผู้ใหญ่ถึงเล่นกัน

เกมฝึกความจำก็คือกิจกรรมสั้น ๆ ที่ให้คุณรับข้อมูลเข้ามา จำไว้ครู่หนึ่ง แล้วเรียกกลับมาใช้หรือทำตาม ไม่ว่าจะเป็นการ์ดพลิกจับคู่ ตารางที่ไฟสว่างวาบเป็นลำดับ หรือชุดตัวเลขที่ต้องท่องตามให้ได้ ทุกอย่างล้วนทำงานบนหลักการเดียวกัน นั่นคือคุณ เข้ารหัส (encode) ข้อมูลบางอย่างเข้าไป เก็บ ไว้ในความจำใช้งาน (working memory) แล้ว ดึง มันออกมา (retrieve) พอทำซ้ำไม่กี่รอบ เท่ากับคุณกำลังฝึกวงจรเดียวกับที่สมองใช้งานอยู่ตลอดทั้งวัน

ผู้ใหญ่หันมาเล่นเกมพวกนี้ด้วยสามเหตุผล

จุดประสงค์ไม่ได้อยู่ที่การ "รีดศักยภาพสมองให้สุด" แต่อยู่ที่การสร้างพิธีกรรมเล็ก ๆ ที่ทำซ้ำได้และคุณตั้งตารอจริง ๆ พร้อมกับหมั่นดูแลเครื่องมือทางความคิดที่ใช้ในชีวิตประจำวันให้อยู่ในสภาพพร้อมใช้เสมอ ถ้าอยากรู้เบื้องลึกเชิงวิทยาศาสตร์ของเรื่องนี้ในแบบที่นำไปใช้ได้จริง บทความ วิธีพัฒนาความจำใช้งาน ของเราเจาะลึกทักษะที่เกมพวกนี้พึ่งพาอยู่

ประเภทหลัก ๆ ของเกมฝึกความจำ (พร้อมตัวอย่าง)

ความจำไม่ได้มีแค่แบบเดียว เกมฝึกความจำที่ดีจึงมีหลายรูปแบบ การสลับเล่นหลาย ๆ ประเภทช่วยให้การฝึกไม่น่าเบื่อ และกันไม่ให้คุณจมอยู่กับทักษะแคบ ๆ เพียงด้านเดียวจนละเลยด้านอื่น

เกมจับคู่และเกมจดจ่อ

ตัวคลาสสิกเลย ตารางการ์ดหรือไทล์ที่คว่ำหน้าไว้ พลิกขึ้นทีละสองใบเพื่อหาคู่ที่เหมือนกัน เกม Concentration (เกมการ์ดจับคู่) แอปจับคู่ภาพ และกระดานจับคู่อีโมจิ ล้วนอยู่ในกลุ่มนี้ มันฝึก ความจำจากการจดจำภาพ (visual recognition memory) และความอดทนในการวาดแผนที่ในหัวว่าอะไรอยู่ตรงไหน เป็นเกมที่ผ่อนคลายอย่างไม่น่าเชื่อ และเป็นจุดเริ่มต้นชั้นดีถ้าคุณไม่ได้แตะเกมแนวนี้มาตั้งแต่เด็ก

การจดจำลำดับและรูปแบบ

ตรงนี้คุณจะได้ดูบางอย่างเกิดขึ้นเป็นลำดับ เช่น เส้นทางที่ค่อย ๆ สว่างขึ้นทีละช่องบนตาราง หรือชุดของรูปทรงและเสียง แล้วทำซ้ำตามให้ได้ ของเล่นอิเล็กทรอนิกส์รุ่นเก่าแบบ "เล่นตามลำดับไฟ" คือต้นตระกูลของเกมแนวนี้ มันเน้น ความจำเชิงลำดับ และ ความจำเชิงพื้นที่และภาพ (visual-spatial memory) เพราะไม่ใช่แค่จำว่าเห็น อะไร แต่ต้องจำด้วยว่าเรียงเป็น ลำดับ ไหนและอยู่ ตำแหน่ง ใด โดยเฉพาะการลากย้อนกลับไปตามเส้นทางบนตาราง ถือเป็นการบริหารความจำเชิงพื้นที่ที่ดีเป็นพิเศษ

เกมฝึกความจำใช้งานแบบ n-back

n-back คือเกมฝึกความจำใช้งานที่ถูกศึกษามากที่สุดเท่าที่เคยมีมา ชุดสิ่งของจะไหลผ่านไปเรื่อย ๆ แล้วคุณต้องกดเมื่อชิ้นปัจจุบันตรงกับชิ้นที่ผ่านมาเมื่อ n ก้าวก่อนหน้า คุณจึงต้องคอยถือหน้าต่างของสิ่งที่เพิ่งเห็นไว้ในใจและคอยอัปเดตมันอยู่ตลอดเวลา เกมนี้ยังเป็นเครื่องเตือนใจที่ดีอีกด้วย เพราะการฝึก n-back ทำให้คุณเล่น n-back และงานที่ใกล้เคียงกันมากได้เก่งขึ้นอย่างชัดเจน แต่แทบไม่มีหลักฐานว่ามันทำให้คุณ "ฉลาดขึ้น" แบบกว้าง ๆ พูดง่าย ๆ คือมันคุ้มค่าตราบใดที่คุณวางความคาดหวังไว้ตามจริง

เกมตัวเลขและคำศัพท์

การท่องชุดตัวเลขตามลำดับ (ไปข้างหน้า หรือที่ยากกว่าคือ ย้อนหลัง) การถือผลรวมที่บวกไปเรื่อย ๆ ไว้ในหัว หรือการจำรายการคำศัพท์ ล้วนอยู่ในกลุ่มนี้ เกมฝึกความจำที่ใช้ตัวเลขเข้ากันได้ดีกับการคิดเลขในใจ ถ้าคุณชอบเกมแนวนี้ คุณก็น่าจะถูกใจ เทคนิคคิดเลขในใจ ของเราเหมือนกัน เพราะทั้งคู่อาศัยกระดานทดในหัวชุดเดียวกัน ส่วนเกมจำคำศัพท์นั้นจะไปกระตุ้นความจำด้านภาษา และเข้าคู่ได้ดีกับ เทคนิคช่วยจำ คลาสสิกอย่างการแบ่งกลุ่มข้อมูล (chunking) และการใช้ตัวช่วยจำ (mnemonics)

เกมทำสองอย่างพร้อมกัน

หมวดที่หินที่สุด คือต้องทำสองอย่างพร้อมกัน เช่น ตามเป้าหมายที่กำลังเคลื่อนที่ไปพร้อม ๆ กับจำลำดับให้ได้ หรือสลับกฎกลางเกม มันเน้น การแบ่งความสนใจ และ ความยืดหยุ่นทางความคิด (cognitive flexibility) ซึ่งก็คือความคล่องตัวของสมองในการเปลี่ยนกลยุทธ์ได้โดยไม่งงค้าง เกมพวกนี้เรียกร้องสูง จึงควรเก็บไว้เล่นทีหลัง หลังจากเล่นประเภทง่าย ๆ จนคล่องแล้ว

เกมฝึกความจำช่วยอะไรได้จริง

นี่คือส่วนที่โฆษณาส่วนใหญ่มักข้ามไป

สิ่งที่มีหลักฐานหนักแน่น คือการถ่ายโอนแบบใกล้ (near transfer) การฝึกเกมฝึกความจำทำให้คุณเก่งขึ้นในเกมนั้น และในทักษะที่ใกล้เคียงกันมาก เช่น การจดจำ การจดจ่อ หรือความเร็วในการประมวลผลเฉพาะด้านที่มันฝึก นักวิทยาศาสตร์เรียกสิ่งนี้ว่า near transfer และมันเป็นเรื่องจริง ถ้าคุณฝึกจำลายบนตารางบ่อย ๆ ความสามารถในการจำลายบนตารางก็จะดีขึ้น พร้อมกับงานเชิงพื้นที่และภาพอื่น ๆ ที่คล้ายกัน

สิ่งที่ยังไม่มีหลักฐานรองรับ คือการถ่ายโอนแบบไกล (far transfer) การก้าวกระโดดจาก "เล่นเกมเก่งขึ้น" ไปสู่ "ฉลาดขึ้นโดยรวม ความจำดีขึ้นทุกเรื่อง ไอคิวสูงขึ้น" เรียกว่า far transfer ซึ่งหลักฐานสนับสนุนยังอ่อนมาก อย่างที่ Mayo Clinic ระบุไว้ แอปฝึกสมองช่วยลับทักษะเฉพาะที่มันมุ่งฝึกให้คมขึ้นได้ แต่ยังไม่มีหลักฐานว่าช่วยเพิ่มสติปัญญาโดยรวมหรือป้องกันภาวะสมองเสื่อมได้ ดังนั้นไม่ควรมีเกมหรือแอปไหนมาสัญญาว่าจะทำให้คุณฉลาดขึ้นแบบกว้าง ๆ เราขยายความเรื่องงานวิจัยไว้ละเอียดขึ้นใน เกมฝึกสมองได้ผลจริงไหม?

นิสัยคือผลพลอยได้ที่ซ่อนอยู่ นอกเหนือจากทักษะที่ได้ฝึกแล้ว ตัวพิธีกรรมที่ทำอย่างสม่ำเสมอเองก็มีความหมาย การฝึกอย่างจดจ่อโดยปราศจากสิ่งรบกวนเพียงไม่กี่นาที ถือเป็นการฝึกการจดจ่อที่ดีในตัวมันเอง และดีต่อสุขภาพกว่าการนั่งไถหน้าจอไปเรื่อย ๆ อย่างไร้จุดหมายมากนัก

ขอพูดถึงความจำ การสูงวัย และภาวะสมองเสื่อมอย่างรอบคอบ

ถ้าคุณเล่นเพื่อถนอมสมองในวันที่อายุมากขึ้น ขอเริ่มที่ข่าวดีก่อน การทำให้สมองได้ใช้งานอยู่เสมอเป็นเรื่องดีต่อตัวคุณ และมีหลักฐานว่าการฝึกความคิดอย่างต่อเนื่องช่วยทักษะการรับรู้บางอย่างในผู้สูงวัยที่สุขภาพดีได้ แต่ก็ต้องชัดเจนเรื่องขีดจำกัด เกมฝึกความจำยังไม่ได้รับการพิสูจน์ว่าป้องกัน ชะลอ หรือรักษาภาวะสมองเสื่อมได้ อย่างที่ Alzheimer's Society ระบุไว้อย่างชัดเจน ปัจจัยที่สำคัญที่สุดต่อสุขภาพสมองในระยะยาวคือเรื่องพื้นฐานในชีวิตประจำวัน นั่นคือ การนอนหลับที่ดี การออกกำลังกายสม่ำเสมอ การกินอาหารที่มีประโยชน์ และการมีปฏิสัมพันธ์ทางสังคม

ขอให้มองเกมฝึกความจำเป็นกิจกรรมสนุก ๆ ที่อาจช่วยส่งเสริมทักษะเฉพาะบางอย่าง และเป็นเพียงส่วนหนึ่งของภาพใหญ่ ไม่ใช่ยารักษาหรือคำรับประกันใด ๆ บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไป ไม่ใช่คำแนะนำทางการแพทย์ หากคุณกังวลเรื่องความจำของตัวเองจริง ๆ ควรปรึกษาแพทย์ (สำหรับมุมมองเฉพาะช่วงวัย ลองอ่านบทความคู่กันของเราเรื่อง เกมฝึกสมองสำหรับผู้สูงอายุ)

วิธีเลือกเกมฝึกความจำดี ๆ สำหรับผู้ใหญ่

เมื่อปัดเรื่องโฆษณาเกินจริงออกไป เกมฝึกความจำที่ดีจริงก็สังเกตได้ไม่ยาก มองหาสิ่งเหล่านี้

ส่วนวิธีสร้างสมาธิที่จะช่วยให้ทุกอย่างนี้ติดตัวอยู่ได้ บทความ วิธีเพิ่มสมาธิระหว่างอ่านหนังสือ คือเล่มต่อไปที่อ่านแล้วนำไปใช้ได้จริง

QZBrain เข้ามาตรงไหน

ถ้าเช็กลิสต์ข้างบนฟังดูเป็นโจทย์ที่ทำตามได้ยาก QZBrain คือแอปฝึกสมองฟรีที่สร้างขึ้นมาเพื่อตอบโจทย์เหล่านั้นพอดี พัฒนาโดย Flashcards World SL ใช้งานได้บน iPhone, iPad, Android และเว็บ ออกแบบโดยยึดแนวคิดการฝึกแบบสบาย ๆ ทำซ้ำได้ ตรงตามที่บทความนี้แนะนำเป๊ะ ๆ

เกมฝึกความจำของแอปไม่จับเวลา คุณจึงเล่นได้ตามจังหวะของตัวเอง โดยไม่มีนาฬิกามาคอยกดดัน ความตั้งใจตรงนี้ทำให้แอปเข้าถึงง่ายสำหรับผู้สูงวัยและใครก็ตามที่รู้สึกเครียดกับการทำข้อสอบจับเวลา ตัวอย่างเด่น ๆ เช่น

แทนที่จะให้คุณนั่งจัดตารางฝึกเอง QZBrain มี Daily Workout (ชุดฝึกประจำวัน) แบบแตะครั้งเดียว เป็นเซสชันห้าเกม ใช้เวลาราวห้านาที ไม่มีเกมซ้ำ ที่ระดับความยากที่คุณเลือกไว้ พอจบเซสชันก็คือจบ ไม่มีฟีดเลื่อนไม่รู้จบมาคอยดึงคุณกลับเข้าไป แต่ละเซสชันจะรวบยอดออกมาเป็นคะแนน NeuroIndex เดียว (ตั้งแต่ 100 ถึง 999 คำนวณจากความเร็ว ความแม่นยำ ความสม่ำเสมอ และระดับของคุณ) คุณจึงเห็นความก้าวหน้าที่ค่อย ๆ ขยับขึ้นได้ โดยไม่ต้องจมอยู่กับตัวเลขดิบ ๆ แอปนี้ ใช้งานออฟไลน์ได้เต็มที่ ผู้พัฒนา ไม่เก็บข้อมูล ใด ๆ และได้เรตติ้ง 4+

คำถามที่พบบ่อย

เกมฝึกความจำช่วยพัฒนาความจำได้จริงไหม

มันช่วยพัฒนา ทักษะเฉพาะที่มันฝึก และทักษะใกล้เคียง (near transfer) ได้จริง พร้อมกับสร้างนิสัยประจำวันที่มีประโยชน์ แต่สิ่งที่มันทำไม่ได้คือการเพิ่มไอคิวหรือทำให้ความจำของคุณดีขึ้นในทุก ๆ เรื่อง (far transfer) ดูรายละเอียดเต็ม ๆ ได้ในหัวข้อด้านบน

เกมฝึกความจำสำหรับผู้ใหญ่ที่ดีที่สุดคืออะไร

ที่ดีที่สุดคือเกมที่คุณจะได้หยิบมาเล่นจริง ๆ มองหาความยากที่ปรับตามผู้เล่น ความหลากหลายของประเภทความจำ ความรู้สึกสนุก ไม่มีโฆษณารกรุงรัง และถ้าได้แบบไม่จับเวลาเล่นออฟไลน์ได้ก็ยิ่งดี แอปที่เรียบง่ายและสบาย ๆ อย่าง QZBrain ที่มีเกมอย่าง Matrix Recall และ Reverse Recall พร้อม Daily Workout ห้านาที ก็ตอบโจทย์เหล่านี้ได้สำหรับคนส่วนใหญ่

ควรเล่นเกมฝึกความจำบ่อยแค่ไหน

สั้นแต่สม่ำเสมอ ดีกว่ายาวแต่นาน ๆ ที ห้าถึงสิบห้านาทีอย่างจดจ่อแทบทุกวัน ก็เหลือเฟือแล้ว และนิสัยที่ทำทุกวันก็รักษาไว้ได้ง่ายกว่าการหักโหมรวดเดียวสัปดาห์ละครั้ง หัวใจอยู่ที่การฝึกอย่างสม่ำเสมอและตั้งใจ ไม่ใช่ฝึกจนหมดแรงในรวดเดียว

เกมฝึกความจำดีต่อผู้สูงอายุไหม

มันเป็นกิจกรรมสนุก ๆ ที่อาจช่วยส่งเสริมทักษะการรับรู้บางอย่างได้ และการทำให้สมองได้ใช้งานอยู่เสมอก็เป็นหนึ่งในนิสัยดี ๆ หลาย ๆ อย่าง แต่มัน ยังไม่ได้รับการพิสูจน์ว่าป้องกันหรือรักษาภาวะสมองเสื่อมได้ และปัจจัยด้านการใช้ชีวิต ทั้งการนอน การออกกำลังกาย อาหาร และการมีปฏิสัมพันธ์กับผู้คน คือสิ่งที่สำคัญที่สุดต่อสุขภาพสมอง ขอให้เพลิดเพลินกับมันในฐานะส่วนหนึ่งของภาพใหญ่ และปรึกษาแพทย์หากกังวลเรื่องความจำอย่างจริงจัง

ต้องเสียเงินถึงจะได้เกมฝึกความจำดี ๆ ไหม

ไม่จำเป็นเลย มีตัวเลือกดี ๆ ที่ฟรีอยู่มากมาย ยกตัวอย่าง QZBrain ที่ดาวน์โหลดและเล่นได้ฟรี พร้อมตัวเลือกอัปเกรดเป็น QZBrain Plus สำหรับคนที่อยากเจาะลึกขึ้น แต่การฝึกประจำวันหลัก ๆ นั้นไม่เสียเงินสักบาท

เกมแบบจับเวลาหรือไม่จับเวลา แบบไหนดีกว่ากัน

ขึ้นอยู่กับว่าคุณอยากฝึกอะไร เกมจับเวลาเพิ่มองค์ประกอบของความเร็วและความกดดันเข้ามา ส่วนเกมไม่จับเวลาเปิดให้คุณโฟกัสที่การจดจำล้วน ๆ โดยไม่มีนาฬิกามาเพิ่มความเครียด ถ้าการทำข้อสอบจับเวลาทำให้คุณกังวล เกมฝึกความจำแบบไม่จับเวลาก็คือจุดเริ่มต้นที่เป็นมิตรกว่า

เริ่มนิสัยฝึกความจำวันละห้านาทีตั้งแต่วันนี้

ชัยชนะที่แท้จริงของเกมฝึกความจำสำหรับผู้ใหญ่ ไม่ใช่การเปลี่ยนแปลงแบบพลิกหน้ามือเป็นหลังมือ แต่คือพิธีกรรมเล็ก ๆ ที่สนุกและช่วยให้การจดจำกับการจดจ่อของคุณอยู่ในสภาพดี เลือกอะไรที่สนุก ปรับความยากได้ และไม่รกรุงรัง แล้วเล่นมันแทบทุกวัน จากนั้นก็ปล่อยให้นิสัยทำงานของมันไป

ถ้าอยากได้จุดเริ่มต้นแบบสบาย ๆ QZBrain มอบเกมฝึกความจำแบบไม่จับเวลาและ Daily Workout ห้านาทีแบบแตะครั้งเดียว ให้ฟรีบนทุกอุปกรณ์ เริ่มได้วันนี้บน iPhone และ iPad, Android หรือ เว็บ แล้วเฝ้าดู NeuroIndex ของคุณไต่ขึ้นทีละเซสชันสั้น ๆ